Tymczasowy areszt i kara pozbawienia wolności brzmią podobnie, ale w prawie karnym oznaczają dwie różne sytuacje. Pierwszy służy zabezpieczeniu postępowania, drugi jest wykonaniem prawomocnego wyroku. Różnica ma znaczenie dla tego, kto decyduje o osadzeniu, jak długo może ono trwać, jakie prawa ma osadzony i czy czas spędzony w izolacji zalicza się na poczet kary.
Najkrócej: areszt zabezpiecza sprawę, a kara wykonuje wyrok
- Tymczasowe aresztowanie nie jest karą, tylko środkiem zapobiegawczym w toku postępowania karnego.
- Kara pozbawienia wolności zaczyna się dopiero po prawomocnym wyroku skazującym.
- W areszcie liczy się przede wszystkim zabezpieczenie procesu, w więzieniu - wykonywanie kary i resocjalizacja.
- Czas spędzony w areszcie może zostać zaliczony na poczet późniejszej kary dzień za dzień.
- Widzenia, kontakt z rodziną i codzienne zasady pobytu są w obu przypadkach ułożone inaczej.
Czym różni się tymczasowe aresztowanie od kary pozbawienia wolności
Najprościej widać to w samym celu izolacji. W przypadku tymczasowego aresztowania chodzi o zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania karnego, a wyjątkowo także o zapobieżenie popełnieniu nowego, ciężkiego przestępstwa. Przy karze pozbawienia wolności punkt ciężkości przesuwa się na wykonanie prawomocnego wyroku i oddziaływanie resocjalizacyjne.
| Kryterium | Tymczasowe aresztowanie | Kara pozbawienia wolności |
|---|---|---|
| Status osoby | Podejrzany albo oskarżony | Skazany po prawomocnym wyroku |
| Cel | Zabezpieczenie postępowania, wyjątkowo zapobieżenie nowemu ciężkiemu czynowi | Ukarać sprawcę i oddziaływać resocjalizacyjnie |
| Podstawa | Postanowienie sądu w toku sprawy karnej | Prawomocny wyrok i przepisy wykonawcze |
| Miejsce wykonywania | Areszt śledczy, a w szczególnych wypadkach także zakład leczniczy | Zakład karny odpowiedniego typu |
| Kontrola kontaktów | Decyduje organ, do którego dyspozycji pozostaje osadzony | Zasady ustala administracja zakładu karnego |
| Czas trwania | Oznaczany przez sąd; w przygotowaniu zwykle do 3 miesięcy, a łączny okres przed pierwszym wyrokiem nie powinien przekroczyć 2 lat | Zgodnie z wymiarem kary orzeczonym w wyroku |
| Widzenia | Co najmniej jedno w miesiącu z osobą najbliższą, zwykle pod kontrolą i często bez bezpośredniego kontaktu | Liczba zależy od typu zakładu, od 2 lub 3 do nawet nieograniczonej w zakładzie otwartym |
W praktyce jedna jednostka może mieć zarówno oddziały dla tymczasowo aresztowanych, jak i oddziały zakładu karnego, ale status prawny osadzonego nadal jest inny. I właśnie ten status decyduje o wszystkim: od podstawy osadzenia po sposób kontaktu z rodziną. To prowadzi do pytania, kiedy sąd w ogóle sięga po areszt.
Kiedy sąd sięga po tymczasowy areszt
Tymczasowy areszt jest środkiem wyjątkowym. Zgodnie z kodeksem postępowania karnego można go stosować tylko wtedy, gdy zebrane dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa, a środek ma zabezpieczyć postępowanie. Sąd musi też uzasadnić, dlaczego nie wystarczy coś łagodniejszego, na przykład dozór, poręczenie majątkowe albo zakaz kontaktu.- Uzasadniona obawa ucieczki lub ukrycia się oskarżonego.
- Uzasadniona obawa matactwa, czyli nakłaniania do fałszywych zeznań lub utrudniania postępowania.
- Groźba surowej kary przy cięższych przestępstwach może wzmacniać potrzebę aresztu.
- Wyjątkowo - obawa popełnienia nowego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu.
- Areszt nie powinien być stosowany, gdy wystarczy inny środek zapobiegawczy.
Ważne są też ograniczenia. Jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że sąd najpewniej orzeknie karę z warunkowym zawieszeniem albo karę łagodniejszą, tymczasowego aresztowania nie powinno się stosować. Tak samo, co do zasady, nie stosuje się go, gdy zagrożenie karą nie przekracza roku pozbawienia wolności, chyba że oskarżony się ukrywa, uporczywie nie stawia na wezwania albo w inny bezprawny sposób utrudnia postępowanie. Dla mnie to jeden z najważniejszych filtrów całej instytucji: areszt ma być środkiem ostatecznym, a nie automatyczną reakcją na sam zarzut.
Od strony proceduralnej decyzję podejmuje sąd, a nie prokurator. Na postanowienie przysługuje zażalenie, a sąd rozpoznaje je nie później niż w 7 dni. Jeżeli sytuacja się zmienia, oskarżony może w każdym czasie wnioskować o uchylenie albo zmianę środka. To już wyraźnie pokazuje, że areszt jest elementem procesu, a nie karą samą w sobie. Kolejny krok to codzienne warunki pobytu.
Jak wygląda codzienność osoby tymczasowo aresztowanej
W areszcie śledczym najważniejsza jest kontrola nad tym, by osadzony nie wpływał na przebieg sprawy. Z tego powodu kontakty z zewnątrz są bardziej zależne od zgody organu niż po skazaniu. Tymczasowo aresztowany ma prawo co najmniej do jednego widzenia w miesiącu z osobą najbliższą, ale odmowa może nastąpić wtedy, gdy istnieje uzasadniona obawa bezprawnego utrudniania postępowania albo popełnienia przestępstwa.
Widzenia odbywają się pod nadzorem funkcjonariusza Służby Więziennej i co do zasady bez bezpośredniego kontaktu z odwiedzającym. Organ, do którego dyspozycji pozostaje aresztowany, może jednak zezwolić na łagodniejszą formę widzenia. To istotne, bo w praktyce rodzina często zakłada, że każda wizyta wygląda tak samo, a tak nie jest. W jednej sprawie wystarczy zwykłe zgłoszenie, w innej potrzebna będzie zgoda i dodatkowe warunki.
- Korespondencja i rozmowy mogą być bardziej ograniczone niż po skazaniu.
- O terminach i formie kontaktu często decyduje organ procesowy.
- W sprawach rodzinnych i zdrowotnych znaczenie mają też dokumenty, które warto przedstawić jak najszybciej.
- W przypadku osób małoletnich obowiązują odrębne, bardziej rygorystyczne reguły opieki przy widzeniu.
W areszcie nie chodzi jeszcze o klasyczną resocjalizację, tylko o utrzymanie porządku procesu. To zasadnicza różnica, bo po wyroku logika całego systemu zmienia się na zupełnie inną. Właśnie tam zaczyna działać zakład karny i wykonywanie kary.
Jak wygląda odbywanie kary pozbawienia wolności
Po prawomocnym wyroku skazującym przestajemy mówić o środku zapobiegawczym, a zaczynamy mówić o wykonaniu kary. Kodeks karny wykonawczy wskazuje, że celem kary pozbawienia wolności jest wzbudzanie w skazanym woli współdziałania w kształtowaniu postaw społecznie pożądanych, odpowiedzialności i poszanowania prawa. W praktyce nie jest to już tylko izolacja, ale także praca nad powrotem do normalnego funkcjonowania.
Tu pojawia się resocjalizacja w pełnym znaczeniu. W oddziaływaniu na skazanych uwzględnia się przede wszystkim pracę, nauczanie, zajęcia kulturalno-oświatowe i sportowe, podtrzymywanie kontaktów z rodziną oraz środki terapeutyczne. To nie jest dekoracja systemu, tylko jego sedno. Gdy patrzę na takie sprawy praktycznie, właśnie ten element najczęściej decyduje o tym, czy człowiek po wyjściu ma realną szansę wrócić do życia poza murami.
- Zakład karny może być typu zamkniętego, półotwartego albo otwartego.
- Im bardziej otwarty typ, tym większy zakres ruchu i kontaktu ze światem zewnętrznym.
- Liczba widzeń zależy od typu zakładu i może wynosić 2, 3 albo być nieograniczona.
- W zakładzie karnym duże znaczenie mają praca, nauka i programy przygotowujące do wyjścia na wolność.
W skrócie: areszt śledczy ma zabezpieczyć sprawę, a zakład karny ma wykonać karę i przygotować skazanego do powrotu do społeczeństwa. To rozdzielenie nie jest kosmetyczne, tylko prawne i praktyczne. A skoro tak, to trzeba jeszcze odpowiedzieć na bardzo konkretne pytanie: co dzieje się z czasem spędzonym w areszcie przed wyrokiem.
Co dzieje się z czasem spędzonym w areszcie
Jeżeli ktoś najpierw przebywał w areszcie, a później został skazany na karę pozbawienia wolności, okres rzeczywistego pozbawienia wolności zalicza się na poczet kary. Zasada jest prosta: jeden dzień aresztu = jeden dzień kary pozbawienia wolności. To bardzo ważne, bo wiele osób błędnie zakłada, że czas przed wyrokiem „ginie” i nie ma znaczenia procesowego.
Kodeks karny przewiduje też przeliczniki dla innych rozstrzygnięć. Jeden dzień rzeczywistego pozbawienia wolności odpowiada dwóm dniom kary ograniczenia wolności albo dwóm dziennym stawkom grzywny. Dzięki temu wcześniejsza izolacja nie zostaje całkowicie oderwana od późniejszego wyniku sprawy. W praktyce oznacza to, że nawet jeśli ktoś spędził w areszcie kilka miesięcy, ten okres nie przepada, lecz może skrócić późniejszą karę.
Jeżeli postępowanie kończy się uniewinnieniem albo umorzeniem, nie ma już kary, na poczet której można coś zaliczyć. Wtedy osobno ocenia się, czy wchodzi w grę roszczenie o odszkodowanie lub zadośćuczynienie, ale to jest już odrębna ścieżka i trzeba ją analizować osobno. Najczęściej jednak pytanie bliskich brzmi bardziej przyziemnie: co zrobić tu i teraz, kiedy decyzja o areszcie już zapadła.
Najważniejsze ruchy po decyzji o areszcie
Jeśli sprawa dotyczy bliskiej osoby, nie warto czekać, aż wszystko „samo się ułoży”. W pierwszej kolejności trzeba ustalić, do dyspozycji jakiego organu pozostaje osadzony, bo od tego zależą widzenia, zgody i część ograniczeń kontaktu. To właśnie ten detal najczęściej przesądza o tym, czy rodzina może działać szybko, czy musi czekać na formalną zgodę.
- Sprawdź, kto prowadzi sprawę i kto dysponuje osadzonym.
- Ustal, czy na widzenie potrzebna jest zgoda organu i w jakiej formie można ją uzyskać.
- Jeżeli są podstawy do obrony, skontaktuj się z adwokatem bez zwłoki.
- Zbierz dokumenty zdrowotne, rodzinne i zawodowe, jeśli mogą uzasadniać łagodniejszy środek.
- Pilnuj terminów: zażalenie na areszt rozpoznaje się nie później niż w 7 dni, a wniosek o zmianę środka można składać w każdym czasie.
Najczęstszy błąd polega na tym, że rodzina myśli o areszcie jak o stałym wyroku. To nieprawda. Areszt można zaskarżać, można wnosić o jego zmianę i można wykazywać, że wystarczą łagodniejsze środki. Z kolei po wyroku trzeba już patrzeć na typ zakładu karnego, zasady wykonania kary i realną możliwość pracy nad wyjściem z izolacji. Jeśli zostaje jedna rzecz do zapamiętania, to właśnie ta: areszt ma zatrzymać sprawę w ryzach, a kara ma ją wykonać i przygotować skazanego do powrotu do społeczeństwa. Tego rozróżnienia nie warto mylić, bo od niego zależą decyzje sądu, prawa osadzonego i każdy kolejny dzień w izolacji.
