Najważniejsze zasady, które trzeba znać od razu
- Nie sama diagnoza, ale jej wpływ na postrzeganie i odtwarzanie zdarzeń decyduje o tym, jak prowadzić przesłuchanie.
- Art. 185e k.p.k. stosuje się wtedy, gdy zeznania są istotne dla sprawy i zwykłe warunki mogłyby zaszkodzić świadkowi albo utrudnić czynność.
- Przesłuchanie odbywa się co do zasady tylko raz, przed sądem, z udziałem biegłego psychologa i z nagraniem obrazu oraz dźwięku.
- Gdy świadek ma trudności z mową, można wykorzystać komunikację wspomagającą i alternatywną.
- Inaczej wygląda sytuacja oskarżonego albo podejrzanego: wtedy w grę wchodzi przede wszystkim opinia psychiatryczna z art. 202 k.p.k.
Kiedy stosuje się szczególny tryb przesłuchania świadka z zaburzeniami psychicznymi
Patrząc na przepisy, widzę wyraźnie jedno: ustawodawca nie traktuje choroby psychicznej jako automatycznej przeszkody do złożenia zeznań. Kluczowe jest to, czy stan świadka wpływa na jego zdolność postrzegania, odtwarzania postrzeżeń albo na sam przebieg czynności. Dopiero wtedy wchodzi w grę szczególny tryb z art. 185e k.p.k.
Ten tryb nie służy wygodzie organów procesowych. Jego celem jest ograniczenie ryzyka, że zwykłe przesłuchanie pogorszy stan psychiczny świadka albo będzie po prostu zbyt trudne do przeprowadzenia. Z tego powodu ustawa wymaga dwóch rzeczy jednocześnie: po pierwsze, u świadka muszą występować zaburzenia psychiczne, rozwojowe albo zakłócenia zdolności postrzegania lub odtwarzania postrzeżeń; po drugie, musi istnieć uzasadniona obawa, że zwykłe warunki przesłuchania będą dla niego niekorzystne lub znacząco utrudnią czynność.W praktyce oznacza to, że sama etykieta medyczna nie wystarcza. Liczy się funkcjonowanie konkretnej osoby w konkretnej sprawie. Świadek może mieć rozpoznaną chorobę, a mimo to być w stanie zeznawać w uporządkowany sposób. Zdarza się też odwrotna sytuacja: formalnej diagnozy jeszcze nie ma, ale sposób wypowiedzi, pamięć zdarzenia i reakcja na stres pokazują, że potrzebny jest tryb ochronny. To dlatego w tych sprawach tak ważna jest indywidualna ocena, a nie schemat.
W art. 185e k.p.k. jest jeszcze jeden filtr, o którym nie wolno zapominać: zeznania muszą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Jeżeli świadek nie wnosi niczego kluczowego, sąd nie powinien uruchamiać tego rozwiązania tylko dlatego, że jest ono „bezpieczniejsze”. Właśnie tu zaczyna się praktyczne ważenie interesów, a dalej dochodzi już pytanie, czym ten tryb różni się od innych form przesłuchania.
Czym różni się art. 185e od zwykłego przesłuchania z psychologiem
W sprawach karnych łatwo pomylić kilka podobnych mechanizmów, a to błąd, który potem kosztuje czas i nerwy. Najprościej ujmując, art. 192 § 2 k.p.k. dotyczy sytuacji, w której sąd albo prokurator ma wątpliwość co do stanu psychicznego świadka, jego rozwoju umysłowego albo zdolności postrzegania i odtwarzania postrzeżeń. Wtedy można zarządzić przesłuchanie z udziałem biegłego lekarza lub biegłego psychologa, a świadek nie może się temu sprzeciwić.
Z kolei art. 185e k.p.k. wprowadza tryb bardziej ochronny i bardziej sformalizowany. To nie jest tylko „psycholog przy stole”. To cała procedura, która ma zmniejszyć obciążenie świadka i zwiększyć szansę na wiarygodny, uporządkowany materiał dowodowy. Dobrym sposobem na odróżnienie tych trybów jest proste zestawienie:
| Tryb | Kiedy się go stosuje | Kto decyduje | Najważniejszy cel | Najważniejsze ograniczenie |
|---|---|---|---|---|
| Zwykłe przesłuchanie świadka | Gdy nie ma szczególnych przeciwwskazań i świadek może zeznawać w standardowych warunkach | Organ prowadzący czynność | Uzyskanie zeznań w podstawowej formie procesowej | Brak dodatkowych zabezpieczeń, jeśli sprawa tego nie wymaga |
| Art. 192 § 2 k.p.k. | Gdy są wątpliwości co do stanu psychicznego, rozwoju umysłowego albo percepcji świadka | Sąd lub prokurator | Wsparcie oceny świadka przez biegłego lekarza lub psychologa | Świadek nie może sprzeciwić się takiemu przesłuchaniu |
| Art. 185e k.p.k. | Gdy świadek ma zaburzenia psychiczne, rozwojowe lub trudności w postrzeganiu i zwykłe warunki mogłyby mu zaszkodzić albo utrudnić czynność | Sąd, na etapie przygotowawczym po wpływie wniosku | Ochrona świadka i jednorazowe, dobrze przygotowane przesłuchanie | Co do zasady przesłuchanie odbywa się tylko raz |
| Opinia psychiatryczna o oskarżonym | Gdy trzeba ocenić poczytalność albo zdolność do udziału w obronie | Sąd lub prokurator | Ocena stanu zdrowia psychicznego oskarżonego | To nie jest tryb przesłuchania świadka, tylko badanie oskarżonego |
W mojej ocenie to rozróżnienie jest fundamentalne, bo w praktyce często myli się świadka wymagającego ochrony z osobą, której stan psychiczny trzeba ocenić zupełnie innym narzędziem. I właśnie dlatego warto zobaczyć, jak takie przesłuchanie wygląda krok po kroku.
Jak wygląda takie przesłuchanie krok po kroku
Najlepiej działa procedura, która zaczyna się jeszcze przed wejściem do sali. Rozporządzenie wykonawcze do k.p.k. każe organowi najpierw zebrać informacje o potrzebach świadka, jego sposobie reagowania, ewentualnych zachowaniach utrudniających czynność oraz o tym, czy potrzebna będzie komunikacja wspomagana i alternatywna. W przypadku osoby z zaburzeniami psychicznymi to nie jest formalność. To podstawa dobrania właściwego tempa, pytań i warunków.
- Ocena potrzeb świadka. Sąd albo prokurator ustala, czy trzeba uwzględnić lęk, nadwrażliwość na bodźce, problemy z koncentracją, trudności w mówieniu albo potrzebę osoby towarzyszącej.
- Przygotowanie informacji dla świadka. Przed pierwszym przesłuchaniem osoba otrzymuje opis przebiegu i warunków czynności. Co do zasady między doręczeniem tej informacji a przesłuchaniem powinny minąć co najmniej 3 dni.
- Przyjazne miejsce. Przesłuchanie odbywa się w odpowiednio przystosowanym pomieszczeniu. Gdy potrzeba świadka tego wymaga, może się odbyć także poza siedzibą sądu, o ile da się je nagrać obrazem i dźwiękiem.
- Wstępna rozmowa z psychologiem. Biegły psycholog przed przesłuchaniem wyjaśnia zasady czynności, ocenia stan emocjonalny świadka i pomaga sądowi dobrać sposób rozmowy.
- Sam przebieg przesłuchania. Pytania powinny być proste, jednoznaczne i zadawane pojedynczo. Nie należy używać podwójnych przeczeń ani łączyć kilku pytań naraz.
- Przerwy i sygnały bezpieczeństwa. Świadek powinien wiedzieć, jak zasygnalizować niezrozumienie pytania, zmęczenie albo potrzebę przerwy.
- Utrwalenie czynności. Zeznania są rejestrowane obrazem i dźwiękiem, a na rozprawie głównej nagranie się odtwarza.
Istotny jest też termin. Samo przesłuchanie w tym trybie powinno zostać przeprowadzone nie później niż w ciągu 14 dni od wpływu wniosku. To rozsądny kompromis: z jednej strony sprawa nie może się przeciągać, z drugiej trzeba dać sądowi czas na organizację bezpiecznych warunków. Następny krok to spojrzenie na prawa świadka, bo właśnie tam najczęściej pojawiają się praktyczne pomyłki.
Jakie prawa i zabezpieczenia ma świadek podczas czynności
W dobrze poprowadzonym przesłuchaniu najważniejsze jest to, by świadek nie czuł się przepytywany „na siłę”. Prawo daje mu kilka konkretnych zabezpieczeń. Po pierwsze, może mu towarzyszyć osoba wskazana przez niego albo osoba przewidziana w przepisach, o ile nie ogranicza to swobody wypowiedzi. Po drugie, na wniosek świadka należy zapewnić udział biegłego psychologa tej płci, którą wskaże świadek, chyba że utrudniłoby to postępowanie.
Po trzecie, świadek ma prawo do takiego prowadzenia rozmowy, które uwzględnia jego sposób funkcjonowania. To obejmuje nie tylko ciszę, mniejsze grono osób czy krótsze sesje, ale też zwykłą, ludzką rzecz: możliwość zatrzymania się, kiedy pytanie jest niezrozumiałe. W praktyce to właśnie tu zaczyna się jakość całej czynności. Jeśli świadek nie rozumie pytania, a nikt tego nie zauważa, nawet najstaranniej przygotowany protokół będzie miał ograniczoną wartość.
Po czwarte, w przypadku problemów z komunikacją werbalną stosuje się komunikację wspomaganą i alternatywną. To może oznaczać tablice symboli, gesty, urządzenia komunikacyjne albo inne narzędzia, z których świadek korzysta na co dzień. Nie chodzi o „ułatwienie dla wygody”, tylko o możliwość realnego porozumienia się bez zniekształcania sensu wypowiedzi.
Wreszcie świadek powinien dostać zrozumiałą informację o tym, co go czeka. W praktyce bardzo pomaga krótkie, jasne wyjaśnienie, że będzie nagranie, że pytania będą zadawane pojedynczo, że można poprosić o przerwę i że biegły psycholog nie jest po to, by oceniać człowieka, tylko pomóc w bezpiecznym przeprowadzeniu czynności. To właśnie takie proste elementy robią największą różnicę i prowadzą nas do najczęstszych błędów.
Najczęstsze błędy, które psują takie przesłuchanie
W tej części mam dość zdecydowane zdanie: większość problemów nie wynika z samej choroby świadka, tylko z błędów organizacyjnych. Najczęściej widzę pięć powtarzających się potknięć.
- Traktowanie diagnozy jak wyroku procesowego. Sama choroba nie przesądza ani o wiarygodności, ani o niewiarygodności zeznań.
- Zbyt szybkie pytania i presja czasu. Osoba w silnym napięciu potrzebuje dłuższej pauzy między pytaniem a odpowiedzią.
- Łączenie kilku kwestii w jednym pytaniu. U świadka z zaburzeniami psychicznymi to prosty przepis na chaos i nieporozumienia.
- Brak przygotowania miejsca. Zbyt głośne, ciasne albo przeładowane bodźcami pomieszczenie potrafi zniszczyć cały efekt ochronny.
- Ignorowanie sygnałów przeciążenia. Zmęczenie, płacz, dezorientacja albo narastający lęk nie są „przesadą świadka”, tylko informacją, że trzeba zwolnić.
Jeżeli miałbym wskazać jeden błąd, który naprawdę robi największą szkodę, to jest nim próba przeprowadzenia takiej czynności jak zwykłego przesłuchania, tylko wolniej. To nadal bywa za mało. Potrzebne jest rzeczywiste dostosowanie sposobu pracy do osoby, a nie kosmetyka. Z tego powodu warto też odróżnić świadka od oskarżonego, bo tam mechanizm jest już zupełnie inny.
Co z oskarżonym albo podejrzanym z zaburzeniami psychicznymi
Tu łatwo o nieporozumienie, dlatego wolę powiedzieć to jasno: art. 185e k.p.k. dotyczy świadka, a nie osoby, której postawiono zarzuty. Jeśli problem dotyczy podejrzanego albo oskarżonego, podstawowym narzędziem jest opinia o stanie zdrowia psychicznego z art. 202 k.p.k.
W tym trybie sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, powołuje co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Opinia ma odpowiedzieć na dwa zasadnicze pytania: jaki był stan psychiczny w chwili czynu oraz czy obecny stan zdrowia pozwala na samodzielny i rozsądny udział w postępowaniu i w obronie. To ważne, bo człowiek może być zdolny do składania wyjaśnień, ale jednocześnie wymagać innego tempa, innych przerw albo wsparcia obrońcy.
W razie potrzeby biegli mogą wskazać udział innych specjalistów, a badanie można połączyć z obserwacją w zakładzie leczniczym. Ten element ma jednak swoje granice czasowe: co do zasady obserwacja nie powinna trwać dłużej niż 4 tygodnie, a łącznie nie więcej niż 8 tygodni. To już poważna ingerencja, więc nie stosuje się jej lekko ani automatycznie. I właśnie dlatego tak ważne jest rozróżnienie między przesłuchaniem świadka a diagnostyką oskarżonego.
Co naprawdę decyduje o jakości takiego przesłuchania
Jeżeli miałbym sprowadzić cały temat do jednego wniosku, powiedziałbym tak: dobra procedura nie polega na tym, że „zrobiono przesłuchanie”, tylko na tym, że zrobiono je we właściwych warunkach. W tej materii liczą się cztery rzeczy: indywidualna ocena świadka, odpowiednie przygotowanie pomieszczenia, udział psychologa i umiejętność zadawania pytań tak, by nie przeciążać rozmowy.
To właśnie dlatego przesłuchanie osoby z zaburzeniami psychicznymi nie powinno być kopiowane z jednego wzoru. Każda sprawa wymaga sprawdzenia, czy trzeba użyć art. 192 § 2, art. 185e, czy może w ogóle chodzi o badanie oskarżonego z art. 202. Gdy te ścieżki są pomylone, cierpi i świadek, i sprawa.
W praktyce najbardziej sensowna zasada brzmi prosto: najpierw bezpieczeństwo i zrozumiałość, potem tempo, a dopiero na końcu formalny protokół. To podejście nie osłabia postępowania karnego. Ono je porządkuje i zwiększa szansę, że zebrany dowód będzie naprawdę użyteczny.
